Denkfouten

Ook wel cognitieve bias genoemd, is een systematische fout in het denken, vaak onbewust, die ons oordeel beïnvloedt. Denkfouten komen voort uit de manier waarop ons brein informatie verwerkt en kunnen leiden tot verkeerde conclusies.

banner-img

Beschikbaarheidsheuristiek

De beschikbaarheidsheuristiek (availability heuristic) is een mentale denkfout waarbij mensen de waarschijnlijkheid van een gebeurtenis inschatten op basis van hoe gemakkelijk voorbeelden ervan in hun geheugen opkomen.

Voorbeelden

  • Als je vaak nieuwsberichten ziet over vliegtuigongelukken, kun je gaan denken dat vliegen gevaarlijker is dan het in werkelijkheid is, simpelweg omdat die incidenten makkelijk in je geheugen opkomen.
  • Als je veel hoort over winnaars van de loterij, kun je denken dat de kans om te winnen groter is dan in werkelijkheid.

Dit komt doordat ons brein recente of opvallende informatie zwaarder laat wegen dan statistische realiteit. Het is een vorm van cognitieve bias die invloed kan hebben op beslissingen en oordelen.

Bevestigingsbias

De bevestigingsbias (confirmation bias) is de neiging van mensen om vooral informatie te zoeken, interpreteren en onthouden die hun bestaande overtuigingen of ideeën bevestigt, terwijl ze tegenstrijdige informatie negeren of minder serieus nemen.

Voorbeelden

  • Iemand die gelooft dat een bepaald dieet werkt, zal vooral succesverhalen opzoeken en onthouden, terwijl negatieve studies of ervaringen worden genegeerd.
  • Een fan van een politieke partij zal eerder nieuwsberichten lezen die hun standpunt ondersteunen en kritische berichten afwijzen als "nepnieuws".

Deze bias kan ervoor zorgen dat mensen in een informatiebubbel terechtkomen en minder openstaan voor andere perspectieven, wat kritisch denken belemmert.

Ankerheuristiek

De ankerheuristiek (anchoring bias) is een cognitieve denkfout waarbij mensen sterk beïnvloed worden door het eerste (vaak willekeurige) getal of informatie die ze tegenkomen bij het nemen van een beslissing. Dit eerste gegeven fungeert als een "anker" en bepaalt onbewust de verdere inschattingen, zelfs als het anker weinig relevant is.

Voorbeelden

  • Prijsinschatting: Als een winkel eerst een product voor €100 aanbiedt en daarna een "korting" geeft naar €50, lijkt dit goedkoper dan wanneer het direct voor €50 wordt aangeboden.
  • Onderhandelen: In een salarisonderhandeling zet de eerste genoemde salarisindicatie vaak de toon voor de verdere onderhandelingen.
  • Schattingen: Als je wordt gevraagd of de Eiffeltoren hoger of lager is dan 300 meter en daarna moet raden hoe hoog hij werkelijk is, zal je schatting dichter bij 300 meter liggen, zelfs als dat geen relevante aanwijzing is.

Deze heuristiek laat zien hoe sterk ons denken beïnvloed kan worden door initiële informatie, zelfs als die objectief gezien niet logisch of accuraat is.

Kans overschatten

De denkfout kans overschatten is een cognitieve bias waarbij mensen de waarschijnlijkheid van een gebeurtenis groter inschatten dan deze in werkelijkheid is. Dit gebeurt vaak bij opvallende, angstaanjagende of emotioneel beladen gebeurtenissen.

Voorbeelden

  • Vliegangst – Mensen denken dat vliegen gevaarlijker is dan autorijden, terwijl statistisch gezien auto-ongelukken veel vaker voorkomen.
  • Loterij winnen – Omdat winnaars vaak in de media komen, lijkt de kans op winst groter dan deze werkelijk is.
  • Misdaad – Als het nieuws veel over criminaliteit rapporteert, kunnen mensen denken dat ze een veel grotere kans lopen om slachtoffer te worden dan de statistieken laten zien.

Deze denkfout kan leiden tot irrationele angsten of verkeerde beslissingen, zoals het vermijden van veilige activiteiten of het nemen van onnodige voorzorgsmaatregelen.

Het zou moeten denken

Het "het-zou-moeten-denken" (should statements) is een cognitieve denkfout waarbij iemand zichzelf of anderen rigide regels oplegt over hoe dingen zouden moeten zijn. Dit kan leiden tot frustratie, schuldgevoelens of teleurstelling als de werkelijkheid niet aan die verwachtingen voldoet.

Voorbeelden

  • "Ik zou altijd productief moeten zijn." → Kan leiden tot stress en zelfkritiek als je even rust nodig hebt.
  • "Mensen zouden aardig tegen mij moeten zijn." → Kan leiden tot frustratie als anderen zich niet zo gedragen.
  • "Mijn leven zou perfect moeten zijn." → Kan leiden tot chronische ontevredenheid.

Deze denkfout komt vaak voor bij perfectionisme en kan iemands welzijn negatief beïnvloeden. Een gezondere benadering is om verwachtingen realistisch en flexibel te houden.

Alles of niets causaliteit

De alles-of-niets causaliteit is een denkfout waarbij iemand gelooft dat een oorzaak altijd een volledig en direct gevolg moet hebben, zonder nuance of tussenliggende factoren. Dit betekent dat men de complexiteit van oorzaken en gevolgen negeert en situaties als zwart-wit beschouwt.

Voorbeelden

  • "Als gezonde voeding echt werkte, zou niemand ooit ziek worden." → Dit negeert genetische en omgevingsfactoren.
  • "Als therapie effectief was, zou ik nu helemaal geen angst meer hebben." → Dit houdt geen rekening met geleidelijke verbeteringen.
  • "Als iemand echt slim is, maakt die nooit fouten." → Dit gaat voorbij aan het feit dat intelligentie niet betekent dat je feilloos bent.

De werkelijkheid is vaak complexer en wordt beïnvloed door meerdere factoren. Het erkennen van deze nuances helpt om realistischer en genuanceerder te denken.

A-priori kans

Een veelgemaakte denkfout bij a-priori kansen is de base rate fallacy (ook wel de basisratiofout of verwaarlozing van de voorafkans genoemd). Dit gebeurt wanneer mensen de oorspronkelijke kans (a-priori kans) negeren of onderschatten bij het interpreteren van nieuwe informatie.

Mensen laten zich vaak te veel leiden door specifieke details (zoals testresultaten of anekdotes) en vergeten de algemene waarschijnlijkheid van een gebeurtenis. Hierdoor maken ze verkeerde inschattingen.

Voorbeelden

  1. Medische testen en vals-positieven:
    • Stel, een ziekte komt voor bij 1 op de 1000 mensen (0,1%).
    • Een test voor de ziekte is 99% accuraat.
    • Iemand test positief, en men denkt meteen dat de kans 99% is dat diegene ziek is.
    • Fout! De werkelijke kans is veel lager, omdat de ziekte al zeldzaam is. Er zijn veel meer vals-positieve uitslagen dan echte gevallen.
  2. Criminaliteitsinschatting:
    • Een getuige ziet een rode auto bij een misdrijf en zegt dat de dader waarschijnlijk een rode auto had.
    • Als slechts 1% van de auto's rood is, moet je deze lage a-priori kans meenemen in je inschatting.
    • Mensen neigen echter de algemene kans op een rode auto te negeren en vertrouwen te veel op de getuige.
  3. Loterij en kansberekening:
    • Iemand wint de loterij en denkt: "Deze loterij moet wel eerlijk zijn, want iemand heeft gewonnen!"
    • Maar de kans om te winnen was extreem klein, en men negeert dat de meeste mensen verliezen.

Waarom maken mensen deze fout?

  • De beschikbaarheidsheuristiek: Mensen laten zich leiden door opvallende of emotionele informatie (zoals een positief testresultaat of een getuigenverklaring).
  • Moeite met statistiek: Veel mensen vinden het lastig om percentages en waarschijnlijkheden goed te interpreteren.
  • Oorzakelijk denken: Mensen zoeken direct naar een verklaring zonder naar de bredere context te kijken.

A-posteriori kans

Een veelgemaakte denkfout bij a-posteriori kansen is de omkering van de voorwaardelijke kans (ook wel de inverse probability fallacy of prosecutor's fallacy genoemd). Dit gebeurt wanneer mensen denken dat de kans op oorzaak en gevolg omkeerbaar is, terwijl dat niet zo is.

Voorbeelden

  1. De aanklagersdenkfout (prosecutor’s fallacy)
    • Stel, er wordt DNA gevonden op een plaats delict en een verdachte matcht het DNA-profiel.
    • De kans dat een willekeurig persoon toevallig hetzelfde DNA-profiel heeft, is bijvoorbeeld 1 op 1 miljoen.
    • De aanklager zegt: "De kans dat de verdachte onschuldig is, is 1 op 1 miljoen!"
    • Fout! Dit is de kans dat een onschuldige persoon wordt gematcht, maar dat betekent niet dat de verdachte per se schuldig is.
    • Er zijn miljoenen mensen, dus er kunnen nog steeds meerdere mensen zijn met dit DNA-profiel.
  2. Verkeerde interpretatie van statistieken
    • 80% van de verkeersongelukken gebeurt binnen 10 km van huis."
    • Mensen denken: "Dicht bij huis rijden is gevaarlijker dan ver weg rijden."
    • Fout! De werkelijke reden is dat mensen veel vaker dichtbij huis rijden, dus daar vinden de meeste ongelukken plaats. Dit betekent niet dat rijden dichtbij huis risicovoller is per gereden kilometer.

Waarom maken mensen deze fout?

  • Intuïtief denken: Mensen vinden het lastig om omgekeerde kansen goed te interpreteren.
  • Emoties spelen een rol: Bijvoorbeeld bij strafzaken, waarbij een match met DNA als keihard bewijs wordt gezien.
  • Moeite met statistiek: Het verschil tussen absolute kans en voorwaardelijke kans wordt vaak verkeerd begrepen.

Self-fullfilling propphecy

De self-fulfilling prophecy (zelfvervullende voorspelling) is een denkfout waarbij een verwachting of overtuiging over een situatie of persoon ertoe leidt dat mensen zich (onbewust) zo gaan gedragen dat de verwachting werkelijkheid wordt.

Hoe werkt het?

  • Iemand heeft een verwachting (positief of negatief).
  • Deze verwachting beïnvloedt gedrag (bewust of onbewust).
  • Het gedrag zorgt ervoor dat de verwachting uitkomt.

Voorbeelden

  1. Schoolprestaties
    • Een leraar denkt dat een leerling "niet slim" is.
    • De leraar geeft de leerling minder aandacht en heeft lage verwachtingen.
    • De leerling presteert daardoor slechter, wat de overtuiging van de leraar bevestigt.
  2. Werk en carrière
    • Je denkt: "Ik ben niet geschikt voor deze baan."
    • Daardoor ga je minder zelfverzekerd aan de slag.
    • Je presteert minder goed en krijgt misschien negatieve feedback, wat je oorspronkelijke overtuiging bevestigt.
  3. Relaties
    • Je gelooft dat een vriend(in) je niet meer mag.
    • Je gedraagt je afstandelijk en minder vriendelijk.
    • De ander reageert daarop met afstand, wat jouw idee versterkt.
  4. Economie (bankrun)
    • Mensen denken dat een bank failliet zal gaan.
    • Ze halen massaal hun geld weg.
    • De bank komt daardoor echt in de problemen en gaat failliet.

Waarom is dit een denkfout?

  • Mensen verwarren hun verwachting met de realiteit.
  • Het beïnvloedt gedrag op een manier die het verwachte resultaat juist veroorzaakt.
  • Ze zien niet dat hun eigen acties de uitkomst sturen.

Selectief waarnemen

Selectief waarnemen is een cognitieve denkfout waarbij iemand alleen die informatie opmerkt die zijn of haar bestaande overtuigingen, verwachtingen of gevoelens bevestigt, terwijl tegenstrijdige informatie genegeerd of afgezwakt wordt. Dit gebeurt onbewust en kan leiden tot een vertekend beeld van de werkelijkheid.

Voorbeelden

  • Politieke voorkeur
    Een persoon met een sterke politieke overtuiging zal vooral nieuwsberichten opmerken en onthouden die zijn of haar standpunt ondersteunen, terwijl tegenstrijdige informatie wordt genegeerd of afgezwakt.
  • Stereotypen
    Iemand die gelooft dat "mannen niet kunnen multitasken," zal vooral momenten onthouden waarin een man moeite heeft met multitasken, maar niet de keren dat hij dit wél succesvol doet.
  • Werkvloer
    Een manager die denkt dat een bepaalde werknemer lui is, zal vooral de momenten zien waarop die persoon even pauze neemt, maar minder snel opmerken wanneer hij of zij hard werkt.
  • Gezondheid en medicatie
    Iemand die gelooft in alternatieve geneeswijzen kan anekdotes van mensen die beweren genezen te zijn onthouden, maar genegeerde gevallen waarin de methode niet werkte of zelfs schade aanrichtte.
  • Sport en rivaliteit
    Een fan van een voetbalclub zal vooral fouten van de scheidsrechter tegen zijn eigen team opmerken en die tegen de tegenstander over het hoofd zien.
  • Sociale interacties
    Iemand die denkt dat een collega hem of haar niet mag, zal vooral de momenten onthouden waarop die collega kortaf reageert, maar niet de keren waarop die vriendelijk was.

Selectief waarnemen zorgt ervoor dat mensen hun bestaande denkbeelden blijven versterken, zelfs als de werkelijkheid genuanceerder is.

Emotioneel denken

Emotioneel denken betekent dat je beslissingen neemt of conclusies trekt op basis van je gevoelens in plaats van feiten, logica of rationele analyse. Je emoties bepalen dan hoe je een situatie beoordeelt, wat soms kan leiden tot onjuiste of overdreven reacties.

Voorbeelden

  • "Ik voel me dom, dus ik ben dom."
    Hier wordt een gevoel (onzekerheid) verward met een feit. In werkelijkheid zegt je gevoel niets over je intelligentie.
  • "Hij heeft niet op mijn bericht gereageerd, dus hij zal me wel niet aardig vinden."
    In plaats van andere mogelijke verklaringen (zoals drukte)
  • "Ik ben boos, dus jij moet iets verkeerds hebben gedaan."
    Emoties zoals boosheid kunnen een vertekend beeld geven van de situatie. Misschien is de boosheid onterecht of komt het door iets anders.
  • "Als zoveel mensen het zeggen, dan moet het wel waar zijn."
    Dit is een vorm van emotioneel denken waarbij sociale druk of angst om buiten de groep te vallen de objectieve beoordeling beïnvloedt.

Hoewel emoties waardevol zijn, is het goed om je bewust te zijn van emotioneel denken, zodat je even kunt reflecteren voordat je conclusies trekt.

Dubbele standaard hanteren

De denkfout "Dubbele standaard hanteren" betekent dat je verschillende maatstaven gebruikt voor vergelijkbare situaties, afhankelijk van wie erbij betrokken is. Je beoordeelt anderen strenger of milder dan jezelf, of je meet mensen met verschillende maten op basis van persoonlijke voorkeuren, vooroordelen of emoties.

Voorbeelden

  • Werk en deadlines
    Je vindt het prima als jij een deadline mist omdat je "het druk had," maar als een collega dat doet, noem je hem of haar "onprofessioneel."
  • Opvoeding
    Een ouder verbiedt zijn kind te vloeken, maar scheldt zelf regelmatig in het bijzijn van het kind.
  • Verkeer
    Je ergert je aan anderen die te hard rijden, maar als jij te hard rijdt, is het "omdat je haast hebt en het een uitzondering is."
  • Relaties
    Je vindt het normaal dat jij af en toe een avond met vrienden doorbrengt, maar als je partner dat doet, voel je je verwaarloosd.
  • Werkprestaties
    Als een vriend promotie krijgt, denk je: "Wat knap, hij heeft er hard voor gewerkt!"
    Als een collega met wie je niet goed overweg kunt promotie krijgt, denk je: "Vast vriendjespolitiek."

Waarom gebeurt dit?

  • Zelfbescherming
    Mensen beoordelen zichzelf vaak milder dan anderen om hun eigenwaarde te beschermen.
  • Voorkeuren en vooroordelen
    Je kunt onbewust positiever zijn over mensen die je aardig vindt en kritischer over mensen die je niet mag.
  • Cognitieve dissonantie
    Dit is de ongemakkelijke spanning die ontstaat als je gedrag niet strookt met je overtuigi

Personaliseren

De denkfout Personaliseren betekent dat je jezelf onterecht verantwoordelijk voelt voor externe gebeurtenissen, vooral als ze negatief zijn. Je neemt dingen te persoonlijk en denkt dat iets jouw schuld is, zelfs als er andere oorzaken zijn.

Voorbeelden

  • "Mijn vriend(in) is chagrijnig, dus ik heb vast iets verkeerd gedaan."
    In werkelijkheid kan je vriend(in) ook gewoon moe of gestrest zijn door iets anders.
  • "Mijn kind heeft een slechte toets gemaakt, dat betekent dat ik een slechte ouder ben."
    De toets kan ook door andere factoren komen, zoals een moeilijke stof of zenuwen.
  • "De vergadering liep niet lekker, dat is mijn schuld."
    Misschien waren anderen onvoorbereid of was het onderwerp gewoon lastig.
  • "Mijn collega keek raar naar me, hij zal me wel niet mogen."
    Die collega kan gewoon in gedachten verzonken zijn geweest.
  • "Mijn team heeft het project niet op tijd afgekregen, ik had harder moeten werken."
    Een project is een groepsinspanning, en er zijn vaak meerdere oorzaken voor vertraging.

Waarom gebeurt dit?

  • Hoge mate van verantwoordelijkheid voelen:
    Sommige mensen hebben de neiging om overal controle over te willen hebben.
  • Laag zelfbeeld
    Wie onzeker is, denkt sneller dat fouten aan hem/haar liggen.
  • Ongemerkt patroon uit de opvoeding
    Bijvoorbeeld als iemand vaak te horen kreeg dat hij/zij "altijd overal schuld aan had."

Allais-paradox

De Allais-paradox is een denkfout die laat zien dat mensen bij beslissingen over onzekerheid vaak inconsistent zijn en afwijken van rationele keuze-theorieën zoals de verwachte nutstheorie. De paradox werd in 1953 bedacht door de Franse econoom Maurice Allais en toont aan dat mensen niet altijd keuzes maken die wiskundig logisch zijn, maar zich laten beïnvloeden door hoe de opties worden gepresenteerd.

Voorbeeld

Stel dat je moet kiezen tussen de volgende opties:
Eerste keuze
👉 Kies tussen:
Optie A: Een gegarandeerde winst van €1.000.000.
Optie B: Een loterij met 10% kans op €5.000.000, 89% kans op €1.000.000, en 1% kans op niets.
De meeste mensen kiezen hier voor Optie A (zekerheid van €1.000.000), ook al heeft Optie B een iets hogere verwachte waarde.

Tweede keuze
👉 Kies tussen:
Optie C: Een loterij met 11% kans op €1.000.000 en 89% kans op niets.
Optie D: Een loterij met 10% kans op €5.000.000 en 90% kans op niets.
Hier kiezen de meeste mensen Optie D (de gok op €5.000.000), terwijl ze in de eerste keuze juist voor zekerheid gingen.

Waarom is dit paradoxaal?

  • In beide gevallen gaat het om risico en waarschijnlijkheden, maar mensen veranderen hun voorkeur zodra de zekerheid wordt weggehaald.
  • Bij de eerste keuze kiezen mensen voor zekerheid, terwijl ze bij de tweede keuze wél een groter risico nemen.
  • Volgens de rationele verwachte nutstheorie zou je in beide keuzes risicoprofiel moeten hanteren, maar dat doen mensen niet.

Waarom gebeurt dit?

  • Verliesaversie: Mensen hechten meer waarde aan zekerheid en vermijden risico wanneer ze een grote gegarandeerde winst kunnen krijgen.
  • Gewijzigde referentiepunten: Zodra zekerheid wordt weggenomen, verandert hoe mensen de kansen inschatten.

De Allais-paradox laat zien dat mensen niet altijd rationele beslissers zijn en dat emoties en presentatie van keuzes een grote rol spelen in besluitvorming.

Gedachten lezen

De denkfout Gedachten lezen betekent dat je ervan uitgaat dat je weet wat anderen denken of voelen, zonder bewijs. Vaak leidt dit tot negatieve conclusies, zoals aannemen dat iemand je niet mag, boos is of iets negatiefs over je denkt.

Voorbeelden

  • "Mijn collega zei geen gedag, hij zal me wel niet mogen."
    Misschien was je collega gewoon in gedachten verzonken of had hij haast.
  • "Mijn vriend(in) reageert kortaf via WhatsApp, hij/zij zal vast boos op me zijn."
    Er kunnen allerlei andere redenen zijn, zoals drukte of vermoeidheid.
  • "Tijdens mijn presentatie keek iemand verveeld, dus hij vond het vast saai."
    Misschien had die persoon gewoon een slechte nacht gehad of iets anders aan zijn hoofd.
  • "Ze heeft mijn bericht gelezen maar nog niet geantwoord, dus ze vindt me niet belangrijk."
    Het kan ook zijn dat ze even geen tijd had om goed te reageren.
  • "Mijn baas heeft mijn idee niet direct enthousiast ontvangen, hij zal me wel niet competent vinden."
    Misschien had je baas gewoon tijd nodig om het te verwerken of had hij een slechte dag.

Waarom gebeurt dit?

  • Onzekerheid
    Mensen met weinig zelfvertrouwen vullen stiltes of onduidelijk gedrag vaak negatief in.
  • Negatieve ervaringen
    Als je eerder bent afgewezen, kun je verwachten dat het weer gebeurt.
  • Controlebehoefte
    Door (onterecht) te denken dat je weet wat anderen denken, probeer je onzekerheid te verminderen.

Beperkt waarnemen

De denkfout Beperkt waarnemen (ook wel selectieve perceptie genoemd) betekent dat je alleen informatie ziet die je bestaande overtuigingen of gevoelens bevestigt, terwijl je andere feiten negeert. Dit kan leiden tot een vertekend beeld van de werkelijkheid.

Voorbeelden

  • "Mijn baas waardeert me niet, want hij heeft vandaag niets aardigs gezegd."
    Je negeert misschien de keren dat hij je eerder wel heeft geprezen.
  • "Mensen zijn altijd onaardig tegen mij."
    Misschien onthoud je vooral de negatieve interacties en negeer je de positieve.
  • "Ik ben slecht in wiskunde, want ik heb vandaag een fout gemaakt."
    Je vergeet de keren dat je wel goede antwoorden had.
  • "Mijn partner helpt nooit in het huishouden."
    Misschien heeft je partner gisteren nog de afwas gedaan, maar focus je daar niet op.
  • "Iedereen vindt deze muziek geweldig, dus ik moet het ook goed vinden."
    Je negeert misschien de mensen die het niet leuk vinden, omdat je vooral naar de fans luistert.

Waarom gebeurt het?

  • Bevestigingsbias
    Je zoekt (onbewust) alleen informatie die je overtuigingen bevestigt.
  • Emoties spelen een rol
    Als je ergens sterk over voelt, zie je vooral bewijs dat je gevoel versterkt.
  • Hersenen filteren informatie
    Om niet overweldigd te raken, nemen we automatisch alleen bepaalde details waar.

kritisch denken drogredenen dunning-kruger